Kisgruvene på Litlabø 1 av 5

Kisgruvene på Litlabø


Kisgruvene på Litlabø

Det første kisfunna på Litlabø på Stord kom for dagen i 1864. Førti år framover vart svovelkisen driven fram i dagbrot. Frå 1874 til 188O vart han nytta til dynamittproduksjon på staden. Det fekk ein brå slutt då fabrikken eksploderte og 3 personar omkom.

Stordrift i 30 år

I 1907 vart Stordø Kisgruber A/S skipa, først med belgisk, seinare tysk kapital, og eit moderne gruveanlegg vart bygt opp. Det kom heisanlegg og vaskeri der ein skilde kisen frå gråberget, og det vart lagt eigen smalspora jernbane ut til ei moderne utskipingshamn på Grunnavågsneset. Bustader for arbeidarane vart bygde inne på verksområdet og dels i eigne grender i Gjerde, Rødkleiv og «Moskvadalen». Dei første åra gjekk drifta med damp frå eigen sentral. I 1922 kom eigen kraftstasjon på Børtveit.

Arbeidarsamfunnet

Litlabø-gruvene var ei sjølvforsynt verksemd på mest alle område, også for arbeidarane. Stordø Kisgruber sytte for skule, handel, husvære, vegar, elektrisitet, renovasjon og kino. Då arbeidarane organiserte seg, laut dei derimot utanom verksområdet. Folkets Hus vart bygt på Dale. Arbeidarkulturen som grodde fram, stod i sterk kontrast til bygda elles. 1. mai-feiringa i Sunnhordland vart først teken opp på Litlabø.

Konkurranse og avvikling

Under siste verdskrigen gjorde kommandogrupper frå Shetland eit «raid» mot gruvene for å stogga produksjonen. Den norske staten overtok gruvene som krigsskadeerstatning i 1945. Drifta gjekk godt utover i 1950-åra, men Litlabøgruvene makta ikkje å ta kampen opp mot utanlandsk konkurranse i tiåret etter. I 1968-69 vart drifta avvikla. Eigedomane vart kjøpte av Stord kommune i 1972. I dag er bustadene selde til arbeidarane, og mange av driftsbygningane er rivne. Heistårnet står att, og under det går gruvesjakta 700 meter ned. Gangane går kilometervis innover. Den særmerkte kontorbygningen står òg framleis og nokre av dei andre driftsbygningane.

Museum

I den gamle gruvesmia har Sunnhordland Museum bygt opp eit lite museum. Det er faste utstillingar med reiskap og foto frå området. Ein stor modell av anlegget syner korleis det var då drifta var på det største i slutten av 1940-åra. Eit fyldig teikningsarkiv og ei geologisk samling finn du òg i gruvemuseet.

Forfatter
Kulturhistorisk vegbok Hordaland
Publisert
27/02/2009
Lisens
Opphavsrett

Relaterte artikler

Anbefal en artikkel fra Wikipedia eller en annen godkjent kilde

Automatisk genererte artikler fra Wikipedia

Museum

Et museum er en institusjon som samler, bevarer, forsker på og stiller ut kunstverk eller andre gjenstander som har vitenskapelig, naturhistorisk eller kulturhistorisk interesse. Museer spesialiserer seg vanligvis innenfor ett eller flere fagfelt, og har fagfolk med stor interesse for, eller med spesialutdanning innenfor disse fagfeltene.

.museum

.museum er et generisk toppnivådomene (gTLD) på internett, utelukkende brukt av musèer, museumsorganisasjoner, samt individuelle medlemmer av museumsbransjen, slik som disse gruppene er definert av International Council of Museums (ICOM). Sammen med J. Paul Getty Trust etablerte ICOM MuseDoma (Museum Domain Management Association), under ledelse av Cary Karp, med formål å søke ICANN om å opprette et nytt gTLD, og å drive det hvis søknaden ble innvilget.

Arendals Museum

Arendals Museum ble etablert i 1832 med «Arendal Skoles offentlige Bibliotech og Musæum» som sitt fulle navn.

Ethnologisches Museum

Ethnologisches Museum er et museum i Berlin for utenomeuropeiske kunst- og kulturgjenstander. Det tilhører de statlige prøyssiske museene i Berlin.

Ringerikes Museum

Ringerikes Museum er distriktsmuseum for Ringeriksregionen, som omfatter nåværende Ringerike kommune og Hole kommune i Buskerud fylke. Museet ligger på Norderhov gamle prestegård i tidligere Norderhov kommune, like sør for Hønefoss og tvers over den gamle hovedveien som gikk forbi Norderhov kirke.

Alt innhold fra Wikipedia er lisensiert under en Creative Commons 3.0 lisens