Kisgruvene på Litlabø 1 av 5

Kisgruvene på Litlabø


Kisgruvene på Litlabø

Det første kisfunna på Litlabø på Stord kom for dagen i 1864. Førti år framover vart svovelkisen driven fram i dagbrot. Frå 1874 til 188O vart han nytta til dynamittproduksjon på staden. Det fekk ein brå slutt då fabrikken eksploderte og 3 personar omkom.

Stordrift i 30 år

I 1907 vart Stordø Kisgruber A/S skipa, først med belgisk, seinare tysk kapital, og eit moderne gruveanlegg vart bygt opp. Det kom heisanlegg og vaskeri der ein skilde kisen frå gråberget, og det vart lagt eigen smalspora jernbane ut til ei moderne utskipingshamn på Grunnavågsneset. Bustader for arbeidarane vart bygde inne på verksområdet og dels i eigne grender i Gjerde, Rødkleiv og «Moskvadalen». Dei første åra gjekk drifta med damp frå eigen sentral. I 1922 kom eigen kraftstasjon på Børtveit.

Arbeidarsamfunnet

Litlabø-gruvene var ei sjølvforsynt verksemd på mest alle område, også for arbeidarane. Stordø Kisgruber sytte for skule, handel, husvære, vegar, elektrisitet, renovasjon og kino. Då arbeidarane organiserte seg, laut dei derimot utanom verksområdet. Folkets Hus vart bygt på Dale. Arbeidarkulturen som grodde fram, stod i sterk kontrast til bygda elles. 1. mai-feiringa i Sunnhordland vart først teken opp på Litlabø.

Konkurranse og avvikling

Under siste verdskrigen gjorde kommandogrupper frå Shetland eit «raid» mot gruvene for å stogga produksjonen. Den norske staten overtok gruvene som krigsskadeerstatning i 1945. Drifta gjekk godt utover i 1950-åra, men Litlabøgruvene makta ikkje å ta kampen opp mot utanlandsk konkurranse i tiåret etter. I 1968-69 vart drifta avvikla. Eigedomane vart kjøpte av Stord kommune i 1972. I dag er bustadene selde til arbeidarane, og mange av driftsbygningane er rivne. Heistårnet står att, og under det går gruvesjakta 700 meter ned. Gangane går kilometervis innover. Den særmerkte kontorbygningen står òg framleis og nokre av dei andre driftsbygningane.

Museum

I den gamle gruvesmia har Sunnhordland Museum bygt opp eit lite museum. Det er faste utstillingar med reiskap og foto frå området. Ein stor modell av anlegget syner korleis det var då drifta var på det største i slutten av 1940-åra. Eit fyldig teikningsarkiv og ei geologisk samling finn du òg i gruvemuseet.

Forfatter
Kulturhistorisk vegbok Hordaland
Publisert
27/02/2009
Lisens
Opphavsrett

Relaterte artikler

Anbefal en artikkel fra Wikipedia eller en annen godkjent kilde

Automatisk genererte artikler fra Wikipedia

Ytterøen gruver

Ytterøen gruverYtterøya i Trondheimsfjorden var i drift i 1840- og 50-årene for produksjon av svovelkis ved Leren Kromfabrikk i Trondheim.

Akersberg gruver

Ulriksdal gruver

Ulriksdal gruver er ei nedlagt gruve som ligger i Trondheim kommune like ved grensa til Klæbu kommune. Gruva ligger like sør for Fylkesvei 704 i Sjøla.

Killingdal gruver

Killingdal gruver, eller Killingdal gruber, er en kobber- og sinkforekomst som ligger i Ålen i dagens Holtålen kommune i Sør-Trøndelag. Den første delen av gruven ble åpnet i 1674. Gruven er regnet som en av de største på Rørosfeltet, og frem til nedleggelsen i 1986 ble det tatt ut over 2,6 millioner tonn malm. Gruva er i dag fylt med vann og er derfor stengt for besøkende, men området over bakken er delvis åpnet, hvor blant annet Killingdal fjellhotell hører til i den gamle mannskapsbrakken.

Folldal Gruver

Folldal Gruver i Folldal i Hedmark startet drift i 1748 og ble lagt ned i 1993. I forbindelse med tusenårsskiftet ble gruvene valgt til kommunens tusenårssted.

Alt innhold fra Wikipedia er lisensiert under en Creative Commons 3.0 lisens